Četrdeset godina postojanja Instituta

 

     Godine 2002. navršilo se četrdeset godina postojanja Instituta. Tim povodom direktor dr Miodrag Maticki objavio je u časopisu Književna istorija (XXXIV, 2000, br. 116-117, str. 5-15) tekst pod naslovom «Institut za književnost i umetnost 1962-2002») u kome je rezimirao dotadašnji rad Instituta. Dajemo u skraćenoj verziji a) istorijat nastanka projekata Instituta i b) pregled rezultata rada u ovom periodu.

Istorijat nastanka projekata Instituta

     Prvi projekat Instituta, kojim je rukovodio Vojislav Ðurić, bio je »Sveske-rezonirana naša i strana teorijska misao u časopisima» (1963-1974) u okviru koje je urađeno i objavljeno 13 tomova svezaka. Prve velike značajne rezultate rada u Institutu dobijamo u zbornicima radova o Andriću i Krleži. Pod rukovodstvom Vojislava Ðurića od 1965. godine počinje rad na »Rečniku književnih termina«, koji od 1968. godine preuzima Zoran Konstantinović. Rečnik je objavljen 1985. godine. Od 1975. godine teorijska istraživanja zasnovana su kao poseban projekat, prvo pod imenom »Teorija književnosti«, a potom »Teorija književnosti: savremene teorije i njihova primena«. Do 1995. godine projektom rukovodi Zoran Konstantinović, a nakon toga Miloslav Šutić. Dugoročna posebna tema projekta jeste »Književni rodovi i vrste – teorija i istorija«.
     Pod rukovodstvom Miroslava Pantića 1965. godine zasnovan je projekat »Bibliografski priručnik za istoriju jugoslovenskih književnosti«, kasnije »Izučavanje istorije jugoslovenskih književnosti«. Na ovom projektu izučavana je arhivska građa za istoriju jugoslovenskih književnosti, pripremane su bibliografije književnih časopisa, listova, almanaha i kalendara, urađen je i pregled bibliografija iz oblasti književnosti i kritička bibliografija istorija književnosti srpskohrvatskog jezičkog područja. Iz ovog projekta koji je okončan 2001. godine, vremenom će se azgranati projekti na kojima je izučavana istorija srpske književnosti, srpska književna periodika, srpske književna kritika i istorija srpske drame.
     Od 1970. godine iz ovog projekta izrastao je projekat »Istorija srpske književne periodike« kojim je u početku rukovodio Aleksandar Petrov, a potom ga je od 1982. godine preuzeo Miodrag Maticki koji njime rukovodi i danas. Grupa autora sa ovog projekta priredila je 1984. godine priredila publikaciju »Srpska književna periodika (1768-1941) – popis i drugi prilozi« u kojoj su utvrđena načela rada na izučavanju periodike. Posebna tema ovog projekta jeste »Letopis kulturnog života 1791-1941« koji se radi na osnovu rezonirane bibliografije priloga iz periodike. Od 1995. godine u okviru ovog projekta zasnovan je rad na temi »Književnost Stare i Južne Srbije do Drugog svetskog rata« kojom je rukovodio Vladimir Cvetanović.
     Od 1971. godine u Institutu je zasnovan poseban projekat »Srpska književna kritika« koji od 1996. godine traje pod imenom »Srpska književnost 20. veka« kojim je do 2001. godine, kada je okončan, rukovodio Predrag Palavestra. Iz projekta »Srpska književna kritika« 1976. godine izdvojen je kratkoročan projekat (do 1980. godine) »Socijalistička tradicija u srpskoj književnosti« kojim je rukovodio Dimitrije Vučenov.
     Od 1972. godine iz osnovnog projekta »Bibliografski priručnik...« izdvojen je kratkoročni projekat «Kritička istorija srpske drame« kojim je rukovodila Marta Frajnd.
     Od 1972. godine u Institutu je ustrojen projekat »Komparativno izučavanje srpske književnosti« kojim je do 2001. godine rukovodio Nikša Stipčević, a nakon toga Mirjana Drndarski.
     Godine 1990. pokrenut je projekat »Poetička izučavanja književnog nasleđa« (sadašnji naziv projekta: »Poetika srpske književnosti«) kojim rukovodi Novica Petković.

Pregled rezultata rada Instituta

     Rezultatirada Instituta najbolje se vide na osnovu objavljenih radova. U dosadašnjem periodu objavljeno je preko 230 posebnih izdanja i sveske časopisa za književnost »Književna istorija« koji izlazi 31 godinu. Kao izdavač Institut je posebno prepoznatljiv i cenjen po ediciji »Posebna izdanja« u kojoj je do sada objavljeno 25 zbornika. U ovim knjigama temeljno su osvetljena književna dela najznačajnijih srpskih pisaca i književnih kritičara od 18. do kraja 20. veka, kao i pojedine epohe, značajne oblasti komparatistike, paradigmatski žanrovi srpske literature ili zapostavljene regije srpske književne baštine.
     Od priručnika izdvaja se »Rečnik književnih termina«. Ova knjiga enciklopedijskog tipa podrazumevala je istraživački rad pre svega na građi srpske književnosti. Ocenjena je kao jedan od najboljih i najuspešnijih rečnika književnih termina u Evropi.
     Desetak objavljenih zbornika iz oblasti teorije književnosti izdvajaju se po tome što su u njima praćene savremene orijentacije svetske teorijske misli, što sadrže istraživanja zasnovana na proučavanju najznačajnijih teorija i njihovoj primeni na dela srpske usmene i pisane literature. Ovome treba dodati 4 zbornika »Književni rodovi i vrste – teorija i istorija« u kojima je obuhvaćena žanrovska problematika u našoj i stranim književnostima.
     Edicija »Srpska književna kritika« u 25 knjiga, u kojoj je obuhvaćen najznačajniji deo srpske književne kritike od njenih početaka do 1941. godine, sa propratnim studijama koje u hronološkom sledu čine svojevrsnu istoriju srpske književne kritike, nezaobilazna je literatura za sve koji izučavaju srpsku književnost. U 8 zbornika posvećenih poetici srpske književnosti izneti su najznačajniji rezultatati istraživanja poetičkih paradigmi naše literature.
     Edicija »Istorija srpske književne periodike« kojom se na jednom mestu objedinjuju ukupna izučavanja književne periodike od 1767. do 1941. godine (do sada objavljeno 15 knjiga), osnova je temeljne istorije srpske književne periodike i svojevrsna rekonstrukcija letopisa kulturnog života u 19. i 20. veku.
     »Biblioteka usmene književnosti« sa 12 do sada objavljenih knjiga prihvaćena je kao naučno izdanje »sabranih usmenih dela našeg naroda«. Njom se bitno zaokružuje korpus narodnih umotvorina koji je ustanovio Vuk Karadžić.
     Od 1976. godine, kao periodičnu publikaciju u kojoj isključivo objavljuje rezultate rada na projektima koji se u njemu ostvaruju, Institut izdaje »Godišnjak« u serijama posvećenim osnovnim pravcima istraživanja: »Komparativna izučavanja srpske književnosti« (3 toma), »Istorija književnosti« (4 toma), »Teorijska istraživanja« (10 tomova), »Poetika izučavanja književnog nasleđa« (2 toma).
     Institut od 1991. godine izdaje časopis za nauku o književnosti »Književna istorija«. Odgovorni urednik do 2003. godine bio je Dušan Ivanić, a potom Miodrag Maticki. Časopis prati osnovne tokove nauke o književnosti: izučavanje istorije književnosti, teorijska, komparativna i poetička istraživanja.
     Po broju objavljenih naslova (228 posebnih izdanja i 30 svezaka »Književne istorije«), dobijenim nagradama za pojedine knjige, prisustvu u javnosti, visoko kvalifikovanoj strukturi naučnih kadrova, saradnji sa srodnim ustanovama i slavističkim katedrama kod nas i u svetu, po tome što oko svojih projekata uspešno okuplja mnoge ekipe naučnih radnika i izvan naučnih ustanova i fakulteta - Institut za književnost i umetnost je u dosadašnjem radu stekao značajan ugled u grupi instituta u kojima se izučavaju nacionalne naučne discipline.